W tym roku do grona uhonorowanych dołączają: Khosrow Alikordi, Dimityr Peszew, Frozan Safi.

6 marca, w Europejskim Dniu Pamięci o Sprawiedliwych, ogłaszamy nazwiska osób, które decyzją Komitetu Fundacji Ogród Sprawiedliwych zostały uhonorowane tytułem „Sprawiedliwego” i „Sprawiedliwej”. Sprawiedliwi to ci, którzy ratowali innych, walczyli o ludzką wolność i godność, nierzadko poświęcając własne życie.

Każdego roku, w ustanowionym przez Parlament Europejski Dniu Pamięci o Sprawiedliwych, Komitet Fundacji Ogród Sprawiedliwych ogłasza nazwiska osób, które w swoim życiu wykazały się odwagą cywilną i szlachetnym czynem w obronie drugiego człowieka. Uhonorowani zostają upamiętnieni w Ogrodzie Sprawiedliwych w Warszawie – na ich cześć odsłaniane są granitowe kamienie symbolizujące trwałość wartości, którym pozostali wierni.

Coroczne ceremonie stanowią nie tylko akt pamięci, lecz także ważny element działań na rzecz edukacji i kształtowania postaw obywatelskich. To właśnie wartości reprezentowane przez uhonorowanych stają się moralnym kompasem, wyznaczającym kierunek w czasach niepewności.

Warszawski Ogród jest pierwszym tego typu miejscem w Polsce i jednym z kilkudziesięciu Ogrodów Sprawiedliwych na świecie.

Komitet Fundacji, odpowiedzialny za wyłanianie kolejnych laureatów tytułu Sprawiedliwych, tworzą wybitne osobistości świata kultury, nauki i edukacji oraz przedstawicielki i przedstawiciele organizacji pozarządowych. Kandydatury można zgłaszać do 30 listopada, przesyłając je na adres Fundacji Ogród Sprawiedliwych.

Co oznacza tytuł „Sprawiedliwego” i „Sprawiedliwej”?
Pojęcie „Sprawiedliwy” ma charakter uniwersalny i służy upamiętnianiu wszystkich osób, które w Europie i poza nią ratowały ludzkie życie lub występowały w obronie ludzkiej godności i wolności – w totalitarnych reżimach, w czasie ludobójstw, masowych mordów, zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych w XX i XXI wieku. Jest to pojęcie szersze w stosunku do przyznawanego przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata – honorowego odznaczenia nadawanego przez państwo Izrael osobom nieżydowskiego pochodzenia za pomoc okazaną Żydom podczas II wojny światowej.

Kim są tegoroczni Sprawiedliwi?
Khosrow Alikordi, Dimityr Peszew, Frozan Safi to osoby, które w 2026 r. dołączają do grona Sprawiedliwych.

Khosrow Alikordi (1979–2025) irański prawnik i obrońca praw człowieka, znany z bezkompromisowej obrony więźniów politycznych, uczestników protestów oraz rodzin ofiar represji państwowych. Szczególny rozgłos przyniosła mu działalność po śmierci Mahsy Amini, gdy reprezentował osoby działające w ruchu „Kobieta, Życie, Wolność”. Za swoją aktywność był wielokrotnie represjonowany przez władze Islamskiej Republiki Iranu: skazywany na kary więzienia, zesłanie, objęty zakazem wykonywania zawodu prawnika oraz działalności publicznej.

Działalność prawniczą rozpoczął w 2009 roku, broniąc protestujących po wydarzeniach związanych z Irańskim Ruchem Zielonych. Jego zaangażowanie miało poważne konsekwencje dla jego kariery akademickiej — mimo przyjęcia na studia magisterskie z prawa publicznego na Uniwersytecie Allameh Tabataba’i w 2010 roku, został wpisany na „czarną listę” i pozbawiony możliwości studiowania. Kontynuował naukę na Uniwersytecie Islamskim Azad w Teheranie, jednak później, po odbyciu kary pozbawienia wolności, został także usunięty ze studiów doktoranckich i trwale wykluczony z dalszej kariery akademickiej.

Jako adwokat prowadził wiele spraw o dużym znaczeniu symbolicznym, zwłaszcza w prowincji Chorasan. Reprezentował m.in. sygnatariuszy „Oświadczenia 14 Aktywistów Politycznych” oraz osoby zatrzymane podczas demonstracji społecznych. Równolegle angażował się w działalność publiczną przeciwko karze śmierci, wspierał kampanię „Wtorki przeciwko egzekucjom” i — w bezprecedensowym geście — złożył skargę dyscyplinarną na wysokich urzędników Sądu Rewolucji Islamskiej w Meszhedzie. W listopadzie 2023 roku został skazany przez Sąd Rewolucyjny w Meszhedzie na rok pozbawienia wolności pod zarzutem „propagandy przeciwko państwu”. Wyrok obejmował także dwuletnie zesłanie do Nehbandan, zakaz opuszczania kraju, zakaz wykonywania zawodu oraz ograniczenia aktywności publicznej. Karę odbywał w więzieniu Vakilabad, ostatecznie został zwolniony 30 stycznia 2025 roku.

Krótko przed śmiercią zwrócił się o pomoc do Misji Śledczej ONZ ds. Iranu, określając siebie jako „prawnika zagrożonego” i ostrzegając przed planami jego fizycznej eliminacji.

Ciało Khosrowa Alikordiego odnaleziono 6 grudnia 2025 roku w jego biurze w Meszhedzie. Władze poinformowały, że przyczyną zgonu był zawał serca, jednak rodzina i współpracownicy zakwestionowali tę wersję, wskazując na widoczne obrażenia oraz wcześniejsze groźby pod jego adresem. Sprawa wywołała szeroki oddźwięk w Iranie i poza jego granicami. Organizacje praw człowieka zaapelowały o przeprowadzenie niezależnego międzynarodowego śledztwa.

Laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Shirin Ebadi określiła Alikordiego mianem „głosu bezimiennych i bezgłośnych więźniów”, natomiast współlaureatka tej nagrody, Narges Mohammadi przypomniała jego słowa: „Nie pozwólmy, aby więźniowie polityczni w odległych miastach zostali zapomniani”.

Śmierć Khosrowa Alikordiego stała się symbolem ryzyka, jakie w Iranie ponoszą prawnicy i obrońcy praw człowieka występujący w obronie podstawowych wolności obywatelskich.

_________

Dimitar Peshev (1894–1973) bułgarski prawnik i polityk, wiceprzewodniczący parlamentu Bułgarii w czasie II wojny światowej. Zapisał się w historii jako inicjator parlamentarnej interwencji, która w marcu 1943 roku doprowadziła do wstrzymania deportacji około 48 tysięcy bułgarskich Żydów.

Początkowo popierał sojusz Bułgarii z III Rzeszą. W obliczu decyzji o deportacji Żydów – obywateli bułgarskich – zdobył się jednak na sprzeciw sumienia. Wykorzystując swoją pozycję w parlamencie, zainicjował list protestacyjny podpisany przez grupę posłów oraz podjął działania interwencyjne wobec rządu. Jego postawa przyczyniła się do cofnięcia decyzji o deportacji i ocalenia tysięcy istnień ludzkich.

Za sprzeciw wobec polityki władz zapłacił utratą stanowiska wiceprzewodniczącego parlamentu oraz polityczną marginalizacją. Po przejęciu władzy przez komunistów został skazany na 15 lat więzienia; zwolniono go po roku. Ostatnie dekady życia spędził w zapomnieniu i ubóstwie.

W 1973 roku został pośmiertnie uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przez Yad Vashem.

Dimityr Peszew jest przykładem człowieka, który potrafił przerwać milczenie wobec rodzącej się zbrodni w państwie sprzymierzonym z nazistowskimi Niemcami. Jak podkreśla autor biografii Peszewa – Gabriele Nissim, jego gest nie wynikał z wcześniejszego heroizmu, lecz z moralnego przebudzenia i zdolności wywołania kryzysu sumienia wśród współodpowiedzialnych. Postawa Peszewa przypomina, że solidarność rodzi się z uznania własnej kruchości i z przekonania, iż milczenie wobec cudzej krzywdy oznacza współudział w niesprawiedliwości. 

_________

Frozan Safi (1992–2021) afgańska obrończyni praw kobiet, działaczka społeczna i wykładowczyni ekonomii na Uniwersytecie w Balchu. Po przejęciu władzy przez talibów w sierpniu 2021 roku zaangażowała się w organizowanie protestów przeciwko drastycznemu ograniczaniu praw kobiet, w tym zakazom edukacji, pracy i udziału w życiu publicznym.

Gdy kobiety zostały usunięte z uniwersytetów i instytucji publicznych, stanęła na czele ulicznych demonstracji w Mazar-i-Szarif, domagając się przywrócenia prawa dziewcząt do nauki i prawa kobiet do pracy. Występowała publicznie z odkrytą twarzą, trzymając transparenty w obronie podstawowych wolności – jej udział w protestach został udokumentowany w mediach. Mimo realnego zagrożenia podkreślała, że sprzeciw wobec „wymazywania” kobiet z przestrzeni publicznej jest jej moralnym obowiązkiem. Otrzymywała liczne pogróżki i informowała bliskich, że nie czuje się bezpieczna.

20 października 2021 roku opuściła dom po telefonie od nieznanej osoby, która zaproponowała jej „bezpieczny wyjazd” za granicę i poleciła zabrać dokumenty potwierdzające działalność na rzecz praw człowieka. Rodzina widziała ją, jak wsiada do samochodu, przekonana, że jedzie na lotnisko. Wkrótce kontakt z nią urwał się. Pod koniec października odnaleziono jej ciało z licznymi ranami postrzałowymi. Siostra Frozan, lekarka, rozpoznała ją po ubraniu. Według relacji rodziny i mediów na jej ciele widoczne były rany na głowie, klatce piersiowej, w okolicach serca, nerek i nóg.

Do zabójstwa nikt się nie przyznał. Organizacje praw człowieka wskazywały jednak, że w kontekście masowych represji wobec aktywistek po powrocie talibów do władzy oraz doniesień o „polowaniu” na obrończynie praw kobiet, jej śmierć była elementem szerszej kampanii zastraszania.

Historia Frozan Safi wnosi do idei Ogrodu Sprawiedliwych istotny współczesny wymiar – opór wobec systemowej dyskryminacji kobiet, określanej mianem „apartheidu płciowego”. Jej upamiętnienie jest wyrazem solidarności ze wszystkimi Afgankami, które – często anonimowo i z narażeniem życia – sprzeciwiają się odbieraniu im praw i godności.